การแบ่งระดับการพัฒนาของมนุษย์ตามแนวคิดในพุทธศาสนาแสดงให้เห็นถึงหลักการพัฒนาจิตใจและพฤติกรรมของมนุษย์ที่ควรจะเป็นในสถานการณ์ต่างๆ โดยแบ่งออกเป็น 4 ระดับ

ซึ่งสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป. อ. ปยุตฺโต) ได้นำเสนอในปาฐกถาธรรมในวันวิสาขบูชา ดังนี้

1. มนุษย์ที่ต่ำกว่ามาตรฐานปุถุชนสามัญ: เป็นคนที่ไม่ตอบสนองต่อทุกข์หรือภัยคุกคามใด ๆ เพียงแค่ยอมรับชะตากรรม ไม่ขวนขวายที่จะพัฒนาตนเอง และเมื่อมีความสุขก็จะหลงมัวเมาไปกับมัน โดยไม่มีความพยายามที่จะทำสิ่งที่ควรทำ
2. มนุษย์ปุถุชนสามัญ: เป็นคนที่เมื่อเจอทุกข์หรือภัยคุกคาม จะลุกขึ้นมาต่อสู้ แต่เมื่อได้รับความสุขก็จะผ่อนคลาย ไม่ขวนขวายที่จะพัฒนาตนเองต่อไป
3. มนุษย์ที่พัฒนาแล้ว: เป็นคนที่แม้จะประสบความสำเร็จหรือมีความสุข ก็ยังคงเพียรพยายามสร้างสรรค์ต่อไป ไม่หยุดนิ่ง
4. มนุษย์ที่ประเสริฐที่สุด: เป็นคนที่ไม่ถูกทุกข์ครอบงำ จิตใจยังคงปลอดโปร่งและพร้อมที่จะทำสิ่งที่ควรทำต่อไป ทั้งในยามทุกข์และยามสุข

สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ได้เน้นว่า คนที่พัฒนาแล้วในระดับที่สูงสุด จะไม่ถูกควบคุมด้วยความสุขหรือความทุกข์ แต่จะดำเนินชีวิตตามปัญญาและสติ ซึ่งจะเป็นเครื่องนำทางในการตัดสินใจและการกระทำในชีวิตประจำวัน