เตือนผู้ปกครอง!มือเท้าปากระบาดช่วงเปิดเทอมเด็กเล็กเสี่ยงสูงรู้ทันอาการก่อนเกิดภาวะแทรกซ้อน

เข้าสู่ช่วงฤดูฝนและเปิดภาคเรียนสิ่งที่ผู้ปกครองควรเฝ้าระวังเป็นพิเศษคือโรคมือเท้าปาก Hand, Foot and Mouth Disease: HFMD ซึ่งเป็นโรคติดเชื้อที่พบได้บ่อยในเด็กเล็กและสามารถแพร่กระจายได้ง่ายในสถานที่ที่เด็กต้องอยู่รวมกัน เช่น โรงเรียน ศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก และสถานรับเลี้ยงเด็กล่าสุด กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข รายงานว่าตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม–1 กันยายน 2569 ประเทศไทยพบผู้ป่วยโรคมือเท้าปากสะสม 53,362 ราย เสียชีวิต 1 รายโดยกลุ่มอายุที่พบผู้ป่วยมากที่สุดคือเด็กอายุ 0–4 ปี รองลงมาคือ 5–9 ปี และ 10–14 ปี ขณะที่มีผู้ป่วยต้องเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาล 5,408 รายแม้ภาพรวมจำนวนผู้ป่วยในปี 2569 จะยังต่ำกว่าปีก่อนแต่กรมควบคุมโรคยังเน้นย้ำให้สถานศึกษาและผู้ปกครองเพิ่มความเข้มงวดในการคัดกรองและสังเกตอาการโดยเฉพาะในช่วงที่เด็กกลับมาอยู่รวมกันในโรงเรียนเพราะการสัมผัสใกล้ชิดและการใช้สิ่งของร่วมกันสามารถเพิ่มโอกาสแพร่เชื้อได้มือเท้าปากเกิดจากอะไร? โรคมือเท้าปากเกิดจากเชื้อไวรัสในกลุ่มเอนเทอโรไวรัส (Enterovirus) โดยเชื้อที่พบได้ เช่น Coxsackievirus และ Enterovirus A71 หรือ EV71 ดังนั้นการพบโรคมือเท้าปากไม่ได้หมายความว่าเด็กทุกคนจะติดเชื้อ EV71 โดยทั่วไปโรคมักมีอาการไม่รุนแรงและสามารถหายได้เองแต่ในบางรายโดยเฉพาะเด็กเล็กอาจเกิดภาวะแทรกซ้อนทางระบบประสาทหรือระบบหัวใจและการหายใจได้ โดย EV71 เป็นหนึ่งในสายพันธุ์ที่มีความเกี่ยวข้องกับโรคที่รุนแรงมากขึ้นเช็กอาการที่พ่อแม่ไม่ควรมองข้ามอาการที่พบได้บ่อย ได้แก่

• มีไข้
• เจ็บคอหรือเจ็บปาก
• รับประทานอาหารหรือน้ำได้น้อยลง
• มีแผลหรือตุ่มแดงในช่องปาก
• มีผื่นหรือตุ่มน้ำใสบริเวณฝ่ามือ ฝ่าเท้า
• อาจพบผื่นหรือตุ่มบริเวณก้นหรือส่วนอื่นของร่างกาย

ลักษณะอาการอาจแตกต่างกันในแต่ละคนและเด็กบางรายอาจมีอาการไม่ครบทุกอย่างดังนั้นหากสงสัยว่าเด็กติดเชื้อควรให้บุคลากรทางการแพทย์เป็นผู้ประเมินอาการแบบไหนควรรีบพบแพทย์? สิ่งที่ผู้ปกครองควรให้ความสำคัญไม่ใช่เพียงการดูว่ามีตุ่มขึ้นที่มือหรือเท้าหรือไม่แต่ควรสังเกตการเปลี่ยนแปลงของเด็กโดยรวมด้วยหากเด็กมีไข้สูงหรือมีอาการผิดปกติ เช่น ซึมลง อาเจียนมาก รับประทานอาหารหรือน้ำได้น้อยผิดปกติแขนขาอ่อนแรงหรือมีอาการทางระบบประสาทควรรีบพาไปพบแพทย์เพราะอาการดังกล่าวอาจสัมพันธ์กับภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงได้โดยเฉพาะเด็กเล็กหากมีอาการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วไม่ควรรอดูอาการด้วยตนเองเป็นเวลานานหากสงสัยว่าป่วยควรหยุดเรียนก่อนเมื่อเด็กมีไข้มีแผลในปาก หรือมีผื่นและตุ่มน้ำที่เข้าได้กับโรคมือเท้าปากควรหยุดเรียนและหลีกเลี่ยงการใกล้ชิดกับเด็กคนอื่น พร้อมพาไปพบแพทย์เพื่อประเมินอาการการให้เด็กหยุดเรียนไม่ได้เป็นเพียงการดูแลผู้ป่วย แต่ยังช่วยลดโอกาสที่เชื้อจะแพร่กระจายไปยังเพื่อนร่วมชั้นครูและสมาชิกคนอื่นในครอบครัวด้วยโดยกรมควบคุมโรคแนะนำให้สถานศึกษาและผู้ปกครองร่วมกันเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิดป้องกันมือเท้าปากเริ่มได้จากเรื่องใกล้ตัวผู้ปกครองและสถานศึกษาสามารถช่วยลดการแพร่กระจายของโรคได้ด้วยการ

1. ล้างมือเป็นประจำโดยเฉพาะก่อนรับประทานอาหาร หลังเข้าห้องน้ำและหลังดูแลเด็กที่ป่วย

2. ไม่ใช้ของร่วมกัน เช่น แก้วน้ำ ช้อน ผ้าเช็ดหน้าผ้าเช็ดมือของเล่นหรือสิ่งของที่เด็กนำเข้าปาก

3. ทำความสะอาดของเล่นและพื้นผิวที่เด็กสัมผัสบ่อยโดยเฉพาะในศูนย์เด็กเล็กและสถานรับเลี้ยงเด็ก

4. ไม่ส่งเด็กป่วยไปโรงเรียน ควรให้เด็กพักรักษาตัวและปฏิบัติตามคำแนะนำของแพทย์ก่อนกลับเข้าสถานศึกษา

5. ผู้ปกครองควรสังเกตอาการทุกวันโดยเฉพาะช่วงเปิดเทอมและช่วงที่มีรายงานผู้ป่วยเพิ่มขึ้นในสถานศึกษา

โรคสามารถแพร่ผ่านสารคัดหลั่งจากจมูกและลำคอน้ำลายน้ำจากตุ่มรวมถึงอุจจาระของผู้ติดเชื้อจึงจำเป็นต้องเน้นทั้งสุขอนามัยของมือและการทำความสะอาดสิ่งแวดล้อมแล้วการตรวจหา EV71 มีบทบาทอย่างไร? ปัจจุบันมีชุดตรวจแบบรวดเร็วสำหรับตรวจหาแอนติบอดี IgM ต่อ EV71 จากตัวอย่างเลือดหรือส่วนประกอบของเลือดซึ่งมีผลิตภัณฑ์ในกลุ่ม FaStep EV71 IgM Rapid Test วางจำหน่ายและใช้เป็นเครื่องมือช่วยตรวจหาแอนติบอดีดังกล่าวอย่างไรก็ตามการตรวจ EV71 ไม่ควรนำมาใช้แทนการประเมินอาการโดยแพทย์เพราะโรคมือเท้า ปากเกิดจากเอนเทอโรไวรัสหลายชนิดและการตรวจพบหรือไม่พบ EV71 ไม่ได้ครอบคลุมเชื้อทุกสาเหตุของโรคการเลือกตรวจและการแปลผลจึงควรอยู่ภายใต้ดุลยพินิจของบุคลากรทางการแพทย์สำหรับสถานพยาบาลการตรวจดังกล่าวอาจใช้เป็นข้อมูลประกอบการประเมินร่วมกับอาการประวัติการสัมผัสโรคและการตรวจทางคลินิกตามความเหมาะสมมือเท้าปาก อาจเริ่มจากอาการธรรมดาแต่ไม่ควรประมาทโรคมือเท้าปากส่วนใหญ่มีอาการไม่รุนแรงและหายได้เองแต่เนื่องจากเด็กเล็กเป็นกลุ่มที่พบโรคได้มากและมีบางส่วนที่อาจเกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรงผู้ปกครองจึงควรให้ความสำคัญกับการสังเกตอาการตั้งแต่ระยะแรกโดยเฉพาะในช่วงฤดูฝนและเปิดภาคเรียน “เห็นเด็กมีไข้เจ็บปากมีแผลในปากหรือมีผื่นตุ่มน้ำ อย่าฝืนให้ไปโรงเรียน” การหยุดเรียนชั่วคราวและพาเด็กไปประเมินอาการอย่างเหมาะสมไม่เพียงช่วยดูแลเด็กคนนั้นแต่ยังเป็นอีกหนึ่งวิธีสำคัญในการลดการแพร่เชื้อในโรงเรียนและชุมชนเพราะการป้องกันโรคมือเท้าปากไม่ได้เริ่มจากโรงพยาบาลแต่เริ่มได้ตั้งแต่บ้าน ห้องเรียน และพฤติกรรมเล็กๆในชีวิตประจำวันของทุกคน